شد ، باليد و بزرگ گشت و به گزارش سفر خروج ( 2 : 1 - 25 ) ، پس از چيزى كه از مصر دور مانده بود ، دوباره به آنجا بازگشت . و از اين روى همين روزگار رامسس دوم را بايد روزگارى شمرد كه اسرائيليان به بردگى و بيگارى گرفته شده ، و از مصر بيرون رفتند . و در پى آن بايد رسيدن آنان به فلسطين ، و زير پا نهادن شهرها و برخورد « مرنپتاح » با آنان ، در حوالى سال 1220 پيش از ميلاد باشد . و اين پذيرش بيابان‌گردى چهل سالهء آنان را دشوار مىسازد . و چه بسا اين آمار و شمار چندان بنياد استوارى نداشته باشد « 1 » ، چرا كه بيابانى كه آنها از آن گذشتند ، به اين همه سال نياز ندارد . « 2 » و اما ، « ويليام آلبرايت » تاريخ خروج اسرائيليان را سال 1290 پيش از ميلاد مىداند ، از اين روى كه از ديد او دورهء فرمانروايى رامسس دوم در ميانهء سال‌هاى 1301 - 1234 پيش از ميلاد بوده است . و در ده سالهء نخست فرمانروايى خويش بيشتر سرگرم ساختن شهرى بوده است كه نام خود او را دارد ، « بىرامسس » . « 3 » « كلر » بر اين است كه اين تاريخ يعنى سال 1290 با سال‌هاى دور و درازى كه اسرائيليان در مصر زيسته‌اند - به گفته سفر خروج ( 12 : 40 ) . 43 سال - به گونهء شگفت‌آورى هماهنگ است و مىتواند ديدگاهى استوار و پذيرفتنى به شمار آيد و بر پايهء آن كوچ اسرائيليان به مصر بايد در سال 1720 پيش از ميلاد باشد . « 4 » اما اين ديدگاه نيز پيچيدگىها و پرسش‌هايى پيش رو دارد كه راه را بر پذيرش آن مىبندند ، اينك پاره‌اى از آنها : يكم : اين ديدگاه رامسس دوم را هم فرعونى مىداند كه اسرائيليان را به بردگى و بيگارى گرفت و هم فرعونى كه خروج اسرائيليان از مصر در روزگار او بود و اين با پاره‌اى از گزارش‌هاى تورات كه آنها را دو فرعون جدا از هم مىداند ، ناسازگار است . « 5 » گذشته از اين ، چنان كه پيش‌تر نيز گفته‌ايم ، پس از آن كه جادوگران فرعون ، به موسى

--> ( 1 ) . دورهء بيابان‌گردى اسرائيليان بىگمان ، چنان كه در تورات ( سفر اعداد ، 14 : 33 ، اعمال رسولان ، 7 : 36 ) و قرآن ( سورهء مائده ، آيهء 26 ) آشكارا آمده ، چهل سال بوده است . ( 2 ) . آرى گذشتن از آن بيابان‌ها ، چهل سال نياز نداشته ، اما داستان ، تنها گذشتن از بيابان نبوده است . گويا كيفرى خدايى بوده است كه آنان چهل سال در بيابان سرگردان بمانند . ( مترجم ) ( 3 ) . W . F . Albright , op - cit , p . 194 ; M . F . Unger , op - cit , p . 332 . ( 4 ) . جان الدر ، الاحجار تتكلم ، 55 ؛ نيز : W . Keller , The Bible as History , 1967 , p . 121 - 122 . ( 5 ) . سفر خروج ، 2 : 23 و 25 ، 4 : 19 .